Батырлык онытылмас

Батырлык онытылмас
1942 елның җәй уртасында Бөек Ватан сугышы Идел ярларына килеп җитә. Фашистлар Германиясе командованиесе илебезнең көньягына (Кавказ, Кырым) һөҗүм итү буенча әзерләгән киң масштаблы планына Сталинградны да кертә.
Моның максаты: предприятиеләре хәрби продукция чыгаручы шәһәрне кулга төшерү, Иделгә чыгып, Каспий диңгезе аша фронт өчен кирәкле нефтьне бирә торган Кавказга эләгү. Гитлер бу ниятен Паулюс армиясе белән бер атна эчендә — 1942 елның 25 июленә тормышка ашырырга ниятли. 1942 елның 14 июленнән Сталинград өлкәсе камалыш хәлендә дип игълан ителә. 17 июльдә Сталинград сугышы башлана. Ул чакта немец армиясе ягында — 270000, Сталинград фронтында 160000 кеше була. Безнең гаскәрләргә танкка каршы һәм зенит артиллериясе, хәтта кайбер берләшмәләрдә сугыш кирәк-яраклары җитми. Ставка Резервыннан килгән күпчелек дивизияләрнең сугыш тәҗрибәсе бөтенләй булмый, башка дивизияләр аңа кадәрге сугышларда талчыккан була. Ачык далада дошман самолетлары совет гаскәрләренә зур зыян китерә. Оборонаның алгы сызыгында хәрби училищелардан яңа чыккан курсантлар да була, яшь офицерлар гади солдатлар кебек атакага бара. 1942 елның 28 июлендә “Ни шагу назад!” дигән таләп белән 227нче номерлы приказ чыга.
Сталинград өчен барган сугышларда Кызыл Армия 600 меңнән артык кешесен (үлүчеләр һәм яраланучылар) югалта, немецларныкы 700 меңләп. Сугышлар һәр урам, һәр йорт өчен бара. Вокзал бинасы гына да 13 тапкыр кулдан кулга күчә. Шәһәр тулысынча җимерелә һәм кирпеч ватыкларыннан, вак ташлардан, тимер-томыр өемнәреннән торган хәрабәләргә әверелә. Сталинград өчен барган сугышлар тәмамланганда аның 500 мең кешесеннән (100 меңләбен эвакуациялиләр) 30 мең чамасы, шәһәрнең үзәгендә нибары 7 кеше исән кала.
1943 елның 31 гыйнвар – 2 февралендә немец гаскәрләренең чолганышта калган группировкасы фельдмаршал Ф.Паулюс җитәкчелегендә капитуляцияли, 90 мең солдат әсир төшә. Сталинград өчен барган сугышларда немецлар һәм аларның союзниклары 1,5 млн. кеше югалта.
Сталинград янындагы җиңүдән соң Бөек Ватан сугышында гына түгел, Икенче бөтендөнья сугышында да тамырдан борылыш башлана.
Әлеге юлларны укыгач, кемдер: “Боларны белмәгән кеше юктыр инде”, — дип әйтер. Мин дә шулай уйлый идем. Ил язмышының мондый хәлиткеч вакыйгаларын безгә мәктәпләрдә, аннан соң уку йортларында укыганда бик яхшылап өйрәттеләр.
Беркөн телевидение журналистларының Сталинград сугышы тәмамлануның 70 еллыгы уңаеннан укучылар, студентлар, урамда очраган башка кешеләрдән сораштыру үткәргәннәрен күрсәттеләр. Сораулар да гади кебек: “Сталинград, Павлов йорты, Паулюс турында нәрсә беләсез?” Җавапларны уңайсызланып, оялып тыңладым.
Бу яктан мин районыбыз мәктәпләрендә бар да тәртиптә дип беләм. Узган ел Җиңү көне уңаеннан Арчаның икенче урта мәктәбендә үткәрелгән кичәдә катнашырга туры килгән иде. Очрашуга Бөек Ватан сугышы ветераннары Вәдүт Фазлыйәхмәтов белән Госман Габдрә-химовны да чакырганнар. Сугышның нәрсә икәнлеген үз җилкәләрендә татыган кешеләрне күрү үзе онытылмаслык вакыйга бит. Вәдүт ага анда Сталинград вакыйгалары турында да сөйләде, балалар тын да алмый тыңлады.
Районның хәрби комиссары Алмаз Борһанов Сталинград сугышларында катнашкан райондашларыбыз Вәдүт Фазлыйәхмәтовка (рәсемдә), Мария Котельниковага, Әдһәм Әхмәтҗановка Татарстан Республикасының хәрби комиссары Сергей Погодинның котлау хатын, бүләкләр тапшырды.
— Бу арада килүчеләр шактый булды, — ди Вәдүт абыйның килене Зөлхия. — Ветераннар советыннан, икенче мәктәптән килделәр. Мәктәп директоры Гөлнара Фидаилевнага аерым рәхмәт. Әтине бер очрашудан да калдырмыйлар, янына килеп торалар.
Зөлхия ханым мәктәп укучылары бүләк иткән фотоальбомны күрсәтте. Фәрдия Нәбиуллина җитәкчелегендәге сыйныф укучылары эшләгән аны. 6нчы сыйныфтан 11 сыйныфны тәмамланганчы шефлык иткән укучылар әнә шундый истәлек калдырганнар.
Ильяс ФӘТТАХОВ