Матур язлар, ямьле җәйләр килсен

Матур язлар, ямьле җәйләр килсен
Ике кеше бергә очрашса һава торышы турында сүз кузгатмый калмый инде. Чөнки без үзебез дә табигать баласы. Ата–бабаларыбыз кышка карап җәйнең ничек буласын фаразлаган, эшен планлаштырган.
Бүген дә без һава торышына битараф түгел. Артык салкынга китсә, җылы көннәрне сагына башлыйбыз, эссе дә ярамый үзебезгә, җәен — яңгыр, кышын кар көтәбез.
Арча метеостанциясенә килеп кергәч тә беренче соравым шулайрак булды.
— Күпербашта 36 градус салкын, кайчан җылыта инде, дип борчыла халык, — дим.
— Бездә иртәнге җидедә 23,7 градус иде, — диде станция җитәкчесе Татьяна Петрова. — Түбән урыннарда салкынрак була инде.
Арчада метеостанция 1932 елда тимер юл станциясе каршында төзелә. 1965 елда Мичурин урамына күчерелә, ярты гектар мәйдан били. Менә сиксән елдан артык инде районның һава торышы турындагы мәгълүматлар шушы коллективның хезмәте нигезендә теркәлеп бара. Тарих битләренә күз салу һәрвакыт кызыклы. 1951,1952,1956 елларда февральдә — 9, 1949,1954 елларда мартта —8, 1956 елда — 7, 1950 елда апрельдә 4 мм гына явым–төшем булган. 1954, 1956 елларның июль айларында яңгыр күп яуган — 152–150 мм (норма — 35 мм).
Мондый мәгълүматларны авыл хуҗалыгы һәм азык–төлек идарәсенең үсемлекчелек бүлеге җитәкчесе Миннәхмәт Сәгыйтьҗанов та туплап бара. Станциягә барганчы аның белән дә шул турыда сөйләшеп алган идек.
—Метеостанциянең мәгълүматлары авыл хуҗалыгы өчен дә әһәмияткә ия,—диде ул.— Һава температурасын, явым–төшем күләмен, дымлылыкны, җилнең тизлеген билгеләү белән бергә, аның белгечләре басуларга чыгып декада саен кар, туң тирәнлеген үлчи, уҗымнарның куаклану үзәгендәге температураны ачыклый. Без шуларга таянып эш итәбез.
Инде тарихка кереп калган еллар арасында әле онытылырга өлгермәгән 1972, 1981, 2010 еллар корылыклы булулары белән аерылып тора. 1972 елның маенда — 6 (норма — 35), июньдә — 80 (норма — 35), июльдә 2 мм (68) яңгыр яуган. 1981 елның маенда — 6, июньдә — 15,2, июльдә 22,2 мм булган. 2010 елның җәен искә алырга да куркыныч: апрельдә — 7, майда — 19, июньдә —5,7, июльдә — 6,8 мм туры килгән.
Ә без белгән иң куркыныч җәй 1978 елгысы. Болай яңгырларга юмарт булды ул, көн саен килде дә койды, төшкә кадәр — кояш, төштән соң — яңгыр. 1 апрельдә кар эреп бетте. Майда — 126, июньдә — 219, июльдә 74,2 мм яңгыр яуганлыгы теркәп куелган. Игеннәр, терлек азыгы ишелеп уңды, әмма ул елны аларны җыеп бетерә алмадылар, икенче елның язында тәмамларга туры килде. Июнь ахырында кичке якта килеп җиткән коточкыч гарасат агачларны, электр баганаларын аударды, түбәләрне алып атты. Шушы елның 30 декабренә каршы төндә салкынлык 50 градуска җитте.
Метеостанциядә алты хатын–кыз эшли, аларның бишесенең стажы 30 елдан артык. Ул елларда төрлесен күргән алар. Элек сәгать саен чыгып җилнең тизлеген, өч сәгать саен температураны үлчәргә туры килә иде. Хәзер боларның барын да махсус җайланмалар компьютерга тапшыра. Әмма монда тәүлек буе кеше өзелми, чөнки билгеләнгән вакытта мәгълүматларны ТР гидрометеорология һәм әйләнә–тирә мониторингы идарәсенә тапшырырга кирәк.
Үткәннәрне белү кызык, әмма 2013 ел ничек булыр?
— Гыйнварда — 30,6, февральдә — 11,3 мм кар яуды, — диләр станция хезмәткәрләре.
— Басуларда уртача кар катламы 39–44 сантиметр, — ди Миннәхмәт Сәгыйтьҗанов. — Норма 44 сантиметр, кар әле явып тора.
Билгеле инде, Кәче авылында яшәүче, халык сынамышларына карап фаразлар ясаучы Рәсим ага Солтанов белән дә элемтәгә керми кала алмадым.
— Искечә 15 февральдә салкын булды, яз соңга калып киләчәк, — диде ул. — Иртә чәчәргә тырышмаска кирәк, уртача срокта чәчү әйбәт булачак. Арышның артык үсеп калмаган мәйданнарында яхшы уңыш көтелә. Борчак, вика уңышы кимрәк булыр, печән, азык культуралары, солы бик яхшы уңачак. Арпа, язгы бодай да начар булмас. Урып–җыюга көннәр уртача көтелә, хут чыккач 19 мартта төгәлрәк күренер. Яшелчә, бәрәңге уңачак. 6–7 гыйнварда тамчы таммады, иртә кыраулар көтелми. Бал уңышы әйбәт булыр, әмма умартачылар тубалларын әзерләп куйсын, аеру күп булачак.
Ильяс ФӘТТАХОВ