Михайловкадан Австриягә кадәр

Михайловкадан Австриягә кадәр
Махсус үзе белән очрашырга район үзәгеннән килүләрен, өстәвенә бу хакта газетада да басылачагын ишеткәч, Николай Варламовның шатлануы, дулкынлануы йөзенә үк чыкты.
— Мине онытмавыгыз өчен рәхмәт. Дөрес, ул чор сөенечләр белән тулы түгел. Күп күрде бу башлар. Сугыш елларына туры килде яшьлегебез. Ул турыда уйлыйсым килмәсә дә, бу күзләр һәрдаим искә төшерә шул, — диде ул сукырларга гына хас булганча күзен миннән бөтенләй икенче якка, еракка–еракка төбәп.
Гәүдәле, 90 яшен тутырырга бер генә “адым” калуга карамастан таза–сау, күзләре күрсә, әле өй тирәсендә булса да эшләп йөрерлек бу ир–атның инде 20 ел дөм сукыр утыруы турында ишеткәч, йөрәгем әллә нишләп китте.
— Ике улымны караңгы гүргә “тапшырдым”. Берсе: “Әти, мин сине беркайчан да ташламыйм, бергә яшәрбез”, — дип армиягә киткән иде. Үле гәүдәсен алып кайтып күмдек. Икенчесе 46 яшендә вафат булды. Алар минем менә монда, — диде Николай Варламов күк-рәгенә йодрыгын куеп. — Аллага шөкер, бүген мин ялгыз түгел. Тагын бер улым һәм биш кызым, 16 оныгым, 14 оныкчыгым бар. Янымда Таисиянең булуы да бик зур терәк. Аңа чиксез зур рәхмәтлемен.
Таисия Купреева 1982 елдан бирле Михайловкада. “Николайның сеңлесе Тося белән бергә төзелештә эшләдек. Тосяның кызы миңа бирегә кайтып торырга тәкъдим ясады. “Бик әйбәт кеше ул, риза бул, үкенмәссең”, — диде. Кайттым шул”, — дип үзенең ничек Баулыдан Арча ягына күчүе турында аңлатып китте Т.Купреева. — Килешеп, аңлашып яшибез”.
Николай Варламов элек–электән дөреслек өчен көрәшүче, намуслы, туры сүзле булган. Ялганны сөймәгән, арттан сөйләп йөрмәгән, кирәк булса, кеше күзенә туры карап әйтүдән курыкмаган. Шуңа кая гына бармасын, ихтирам яулаган, игътибар үзәгендә булган.
— Мин урта хәлле крестьян гаиләсеннән. Балачагым ач, ялангач үтмәде, анысына шөкер. Дөрес, гаиләдә өлкән бала буларак, 12 яшемнән эшкә чыктым, җир сөрдем, — ди ул. — Аннан сугыш башланды. Әтине 1941 елның җәендә фронтка җибәрделәр. “Я кайтырмын, я кайтмамын. Өйдә син минем урыныма каласың”, — диде ул китәр алдыннан. Сизгән диярсең, озакламый хәбәрсез югалуы турында хат килде.
Гаилә генә түгел, колхоз да хатын–кызлар, яшүсмерләр кулына кала ул чорда. 17 яшьлек егетне бригадир итеп куялар. Тик Арчага ашлык тапшырырга килгәндә башка егетләр эшләгән җинаять, җитәкчеләре буларак, аңа да кагылып үтә һәм тормышында кара эз калдыра. Суд карары белән ул бер елга ирегеннән мәхрүм ителә.
1942 елда 18 яшьлек егет үз теләге белән фронтка китә. “Сугышның буеннан–буена рядовой булдым. Мин әле дә үземне совет армиясенең менә дигән рядовой солдаты итеп тоям, — диде ул аеруча бер горурлык хисе белән. — Башта Смоленскны дошманнардан сакладык. Аннан Курск дугасына җибәрделәр. Андагы мәхшәр. Тирә–юнь кып–кызыл ут. Өзлексез атыш. Ике атна шулай үтте. Аннан чигенергә кушылды. Ул Днепр елгасын кичүләр... Паром белән атлар алып чыга идем. Снаряд төште дә, мин агып киттем. Капитан куып тотмаса, туп–туры немецларга барып эләгә идем”.
Күзләренә дә аның шушында зыян килә. Окоптан сикереп чыгуы була, янында гына снаряд шартлый. Николай балчык астында кала. Ярый әле, ничек итсә итә, җир астыннан кулын чыгара. Иптәшләре казып чыгара үзен. Контузияләнә. Госпитальгә илтеп булмый, ул Днепрның икенче ягында. Әнә шунда аның күзләре күрүе начарлана да инде. Кривой Рог янында да снайпер пулясы тиеп яралануы, кыр госпиталендә дәвалануы, аннан запас полкка эләгүе турында да искә төшерде Николай Варламов.
— Шунда мине штаб начальнигы чакырып алды. “Хөкем ителгән булгансың икән, сиңа бүләк тә бирелмәгән. Әмма үзеңне яу кырында уңай яктан күрсәттең һәм батырлыгың белән тормышыңдагы кара тапны тулысынча юкка чыгардың”, — диде. Ә бүләкләр мине тыныч тормышта үзләре “эзләп тапты”. Иң зурысы —II дәрәҗә Ватан сугышы ордены. Сугышның беренче елларында сапер–минер булсам, аннан пулеметка расчет командиры итеп куйдылар. Тагын яраландым, ай ярым госпитальдә яттым. Аннан сугыш ахырына кадәр икенче Украина фронты командующие маршал Родион Малиновскийның сакчысы булдым.
Җиңү турында ул Австриядә ишетә.
Туган авылына 1945 елның октябрендә кайта. Бригадир итеп билгелиләр үзен. 1949 елны күрше кызы Аннага өйләнә. Аннан 12 ел кибетче булып эшли. Күзләре тагын да начарлангач, урманда агач кисә.
— Нюра белән 30 ел яшәдек. 50 яшендә вафат булды. Дөрес, балалар буй җиткән иде инде. Иң кечесенә 16 яшь. Алар да үз “ояларын” кордылар, таралышып беттеләр. Ялгызлыгымны Тая уртаклашты, рәхмәт аңа, — ди Николай Варламов.
— Күршеләребез Наталья һәм Виктор Романовларга да рәхмәт әйт, — дип сүзгә кушыла хатыны. — Алар бик булышалар.
Әйе, Таисия Купреева, чыннан да, кыю ханым. Үзеннән күпкә өлкән, өстәвенә, күзләре күрмәгән Николай янына курыкмыйча килә бит. Үкенми дә, күренеп тора, бер–берсен хөрмәт итеп, тормыштан канәгать булып яшиләр. Бу үзе батырлык.
Гөлсинә ЗӘКИЕВА