Тарихларда калды үткәннәр

Тарихларда калды үткәннәр
Бөек Ватан сугышында катнашучылар белән беррәттән дошманны җиңүгә бәяләп бетергесез өлеш керткән, авырлыклар алдында тез чүкмичә, фронт өчен бар көчләрен куйган тыл каһарманнары алдында баш иябез, аларның батырлыклары турындагы хатирәләрне күз карасыдай сакларга, яшь буынга үзебез белгәнне сөйләргә тырышабыз. Бүгенге героем — Бибикамал Хәсәнова турында әнисенең каһәрле ачы язмышы өчен әрнеп яшәүче улы Айдар бәян итте.
Гаиләдә өченче бала булып дөньяга килеп, яшьтән әтисез калган Бибикамалга Кышкар мәктәбенең 4 сыйныфын гына тәмамлау насыйп була. Әнисенә булышу өчен 14 яшеннән колхозда эшли башлый.
Аның тормыш юлы авыр елларны сыйдырган китап сыман. 1941 елда абыйсы Низам фронтка алына. Низам абыйның хатыны авыру сәбәпле, 3 баласы Бибикамал белән әнисе тәрбиясенә кала. Сугышка кергәнче абыйларын Суслонгер лагерена җибәрәләр. Сеңлесе аның хәлен белергә дип черек бәрәңге күмәче, йон оекбашлар алып ерак юлга чыга. Суслонгерга бер атна чамасы бара, юлда очраган авылларга кереп ял итәләр дә, тагын юлга. Ләкин, тормыш кайчак текә борылышлар да ясап куя шул. Кыз килеп житкән көнне иртән Низам абыйны алып киткән булалар. Шундый газаплы юллар үтеп абыйсы белән күрешә алмаганга күңеле әрнүдән күзләренә яшь тыгыла кызның. Ә андагы солдатларның хәлен күргәч, жәлләүдән гаҗиз булган Бибикамал, үзенең инде ничә сәгать тамагына ризык капмаганын да онытып, абыйсына дип алып килгән күчтәнәчләрен аларга бирә.
Тагын шул авыр юлларны үтеп кире өйгә кайтырга кирәк. Ә өйдә, кыз кайтып җиткәнче, абыйсының һәлак булуы турындагы хәбәр көтеп тора... Сугышка кергәнче үк машинада барганда бомбага эләккәннәр...
Кайгы ялгыз йөрми диләр, иренең үлгән хәбәре авырып урын өстендә яткан Өммеһани җиңгәсен дә җир куенына кертә. Кабер казырга ир–ат булмаганга, 40 градус салкында хатын–кызлар туң җирне көч–хәл белән казып, мәрхүмәне җир куенына иңдерә.
— Әни үткәннәрен күз яшьләрсез сөйли алмый иде, — ди Айдар Хәсәнов. — Кышкардан Арча станциясенә ат җигеп ашлык илтә торган булалар. Атлар ачлыктан арбаны көч–хәл белән тартып бара. Җитмәсә, көпчәге балчыкка кереп бата, атлар бара алмый хәлдән таеп егыла, дилбегә белән аларга торырга булыша идек, дип сөйләгәне истә...
“Бервакыт Арча станциясенә ашлык илтә киттек. Без килеп җиткәндә товар поездыннан яралы солдатлар, немец әсирләре төшә иде. Ә үлгәннәрен ат арбасына төяп, Арчаның көнчыгыш өлешендәге зиратка илтәләр. Абыем да кайдадыр ятып калган, дип еладым шул чакта. Алып килгән ашлыкны товар поездына төяп төнлә генә кайтып киттек. Атның тартып барырлык хәле калмаганга, аптырап арбаның артыннан этеп кайттым. Икенче көнне җигәргә дип барсам, үлеп ята. Әтнәгә милициягә чакырттылар. Шул ат өчен “халык дошманы” ярлыгы белән төрмә көткән мине, инвалид бригадирыбыз гына алып калган”. Әниләренең күргәнен балалар үз йөрәгеннән кичергәндәй хәтерләп яши.
1949 елда Бибикамал Бирәзәбаш егете Гаптрахман белән гаилә кора. 4 бала дөньяга килә. Ачы язмыш монда да сагалап торган икән, берничә елдан гаилә башлыгы аяксыз кала. Сабый чагында Гаптрахман абый тегермән буасындагы салкын суга егылып төшкән була, сөякләренә салкын тиеп авырый. Яше барган саен авыртуы көчәеп, йөри алмас хәлгә килә. “Әни әтине күтәреп кул арбасына алып чыгып утырта да, без, балалар, урамда этеп йөри идек”, — дип ул елларны искә төшергәндә Айдар абыйның күзләрен яшь элпәсе каплый. Пар канатлар җылысын тоеп 16 ел гына яшәп кала алар, 1965 елда әтиләре гүр иясе була.
Әниләре балаларын аякка бастырыр өчен үзен аямый хезмәт куя. Бер чиләк бәрәңгегә ялланып эшләгән чаклары да күп була. Гомере буе ирләр башкарган авыр хезмәтләргә җигелгән ялгыз канат түзми, бер көнне салынып төшә: 2002 елда үзе дә аягына баса алмый һәм 10 ел урын өстендә ятарга мәҗбүр була. “Тик әнинең гаделсезлектән йөрәге әрнегән чаклары күп булды. Хөкүмәт тарафыннан ветераннарга фатирлар бирелә башлагач, “Улым, без дә ил язмышы өчен көрәштек бит, ни өчен безне, тылда хезмәт иткәннәрне, читтә калдыралар икән”, дип елады әни”, — ди Айдар абый. Юкса, күпләргә эләккән кебек окоп казу да, урман кисү дә читләтеп узмый аны. Фронттагылар яу кырында мылтык тотып көрәшсә, тылдагылар кул хезмәте белән җиңү өчен тырышкан.
1941–1945 Бөек Ватан сугышы елларындагы фидакарь хезмәт өчен медале иясе, хезмәт ветераны Бибикамал апаның ахирәткә күчүенә 2 елдан артты. Тик улы, инде үзе ир уртасы булса да, өзелеп сагына, аның турындагы хатирәләрне еш яңарта. Улының әлеге хатирәләре авыр сынауларны Аллаһ бүләге дип яшәгән олы йөрәкле ана рухына дога булып ирешсен иде.
Розалия ЗИННӘТОВА