Алар исеме мәңгелек

Алар исеме мәңгелек
30 октябрь — сәяси репрессия корбаннарын искә алу көне. Арчада репрессиягә дучар булып хезмәт–төзәтү лагерьларына, сөргенгә сөрелүчеләрне, Сталин терроры вакытында һәм аннан соң сөргендә гомерләре өзелүчеләрне ел саен искә алалар. Аларның бүген 34е исән.
Арча район башкарма комитеты җитәк-чесе Илшат Нуриев, репрессия корбаннары балалары белән бергә, шәһәр үзәгендәге репрессия корбаннары истәлегенә куелган һәйкәлгә чәчәкләр салды. Район социаль яклау идарәсе хез-мәткәрләре, өйләренә барып яшәеш-ләре белән танышты һәм азык–төлек белән тулы пакетлар өләште. Искә алуда шул елларда җәзаланучыларның балалары — авырлыкларны үз җилкәләрендә татучылар — бәгырьләренә үткән елларны күз яшьләрсез искә дә төшерә алмый. Күпләрне бу еллар, ятим калдырып, гомерлек “халык дошманы баласы” исеменә дә дучар иткән.
Мөндештә яшәүче Маһиәнвәр Мусина, инде 90ны узса да, әтисен алып чыгып киткән вакытларны бүгенгедәй хәтерли, гәрчә үзенә ул чакта 10 яшьләр чамасы гына булса да. Онытыла торганмыни соң?
— Әтинең кулы эш белүен, маллары күплеген, тырыш булуын күралмаучылар “тырышты”. Әтине алып чыгып киткәч, әни белән безне, 4 баланы, өйдән куып чыгардылар. Әле дә күз алдымда, апаның башындагы яулыгына кадәр тартып алдылар. Өскә кигән киемнәр белән генә калдык. Әнинең энесе гаиләсенә сыенып өч гаилә бергә яши башладык. И, без күргәннәр, балам... “Кулак, халык дошманы баласы”, дип мәктәптән кудылар, ә өебезне клуб иттеләр, — ди Маһиәнвәр апа.
Әтиләре Рәхимбай Мусин Магнитогорск каласына сөрелә. 4 елдан акланып туган авылына кайту насыйп була. Гаиләсе белән шактый еллар бергә яшәп вафат була Рәхимбай абый.
Маһиәнвәр апа “кулак” тамгасы салып үзләрен талау вакытында йортларындагы Коръән китабын бакчада күмәргә өлгерә. Бүген шул изге китап аларның йортларында иң кадерле ядкәр булып саклана, аны еш кулына ала әби. “Без хәзер балаларым белән әнә шул китап сакланган туган нигезебездә яшибез, дәһшәтле еллардан соң озак вакытлар узгач, йорт салып чыктык”, — дип сөенечен уртаклаша ул.
Арчада яшәүче Нәкыйп Солтанов һәм Рауза Галиәхмәтованың да йөрәкләре яралы. Рауза апалар гаиләсе Кукмара районыннан Магнитогорскига сөрелә. Шактый еллардан соң туган якларына кайта алсалар да, әниләрен чит туфракта җирләп калдыралар, әтиләре Мөба-рәкҗан абый монда кайткач үлеп китә. Шулай итеп өч бала ятим үсә. “МВДның архив материалларында эзләнгәч, белдем: без алты бала булганбыз, өчебез сөргендә үлеп калган. Мин сабый булганга аны белмәгәнмен”, — ди ул күз яшь-ләре белән.
Нәкыйп Солтановның әтисен 64 яшендә 7 елга ябалар. Алар да әниләренә 4 бала кала. Утырып кайткач аклана Солтан абый һәм 94 яшенә җитеп дөнья куя.
2010 елда районның сәяси репрессия корбаннары истәлегенә Хәтер китабы нәшер ителде. Аны тыныч кына укып чыгу мөмкин түгел. Әби–бабаларыбызның ачы язмышы киләчәккә гыйбрәт булсын иде.
Розалия ЗИННӘТОВА