Хәбәрсез югалганнар кайларда ята икән?

Хәбәрсез югалганнар кайларда ята икән?
Ул Бөек Ватан сугышында туганнары, якыннары хәбәрсез югалып, әлегә кадәр аларның кайдалыгын белмәгәннәргә алар турында мәгълүматлар табуда булыша. Ә андыйларның чиге юк. Татарстан буенча гына да 200 мең кешегә җыела икән.
Зөлфәр Баязитов 1959 елгы, Яңа Кенәрдә туып–үскән. Югары белем алган, башта Казанда, аннан авылга кайтып эшләгән. Авыру сәбәпле китәргә мәҗбүр булган. Сәнгать җанлы, биш яшеннән тальянда уйнарга өйрәнгән, 3нче сыйныфта әтисе үзенә баян алып биргән, 8нче сыйныфта кулына гитара алган, мәктәптә вокаль-инструменталь ансамбльдә йөргән, бию кичәләрендә уйнаган. Бу шөгылен Зөлфәр әле дә ташламый. Әмма аңа хәзер вакыты гына җитми, көнгә кайчак 15–16шар сәгать компьютер янында Бөек Ватан сугышы корбаннарын эзләп утыра ул.
— Газетада “Мемориал Великой Отечественной войны” яки “kremnik.ru” сайты турында укыгач, үземнең туганнарымны эзләп карарга булдым. Аларны, тагын берничә кешене таптым. Кызыксынып киттем. Шул сайтка теркәлдем. Без анда хәзер 10лап администратор саналабыз. Бер–беребез белән ярдәмләшеп эш алып барабыз. 20 меңнән артык хәбәрсез югалганнар табылды инде. Мин генә Татарстан буенча 1200дән артык кешене таптым. Республика буенча гына көнгә 20–25 кешене ачыклыйбыз, — ди Зөлфәр Баязитов.
— Сездән ярдәм сорап элемтәгә керүчеләр күпме?
— Иң кызыгы шул, андыйлар бик күп. Дөньяның 88 иленнән мөрәҗәгать итәләр. Сугыштан соң безнең әсир солдатлар Швеция, Польша, Латвия, Америка, Канадага юл тотканнар, Австралиягә 55 мең кеше киткән. Эшче көчләр кирәк булганмы, туган якларына кайтсалар, барыбер эзәрлекләрләр дип курыкканнармы. Әсирлектә булган Идел буе татарларын туплап немецлар төзегән өч батальон (Идел–Урал легионы) турында ишеткәнегез бар инде. Алар, Витебск астында сугышка кереп, немецларның үзләрен кыра һәм партизаннар ягына чыга. Тик аларны нәрсә көткән, дип уйлыйсыз? Таза-саулары иң куркыныч участокларда сугышкан, госпитальдәгеләре НКВД кулына эләккән, гомер буе хыянәтче исемен күтәреп йөргән. 2нче Власов армиясендә булганнарны да хыянәтчеләр, дип атаганнар. Власов үзе кечкенә генә төркем белән немецлар кулына бирелгән. Ә солдатларның күбесе Ленинград янында батырларча һәлак булган. Мең ярым гектар мәйданда 200 мең кеше ятып калган. Кайберләрен мылтык тотып утырган килеш тапканнар. Тик алып чыга алмаганнар, чөнки аяк баса алмаслык сазлык булган. Аларның барысы да хәбәрсез югалганнар исемлегендә бит.
Без бала чакта сугышта һәлак булучылар саны 20 миллион иде, хәзер 27 миллион, диләр. Тик бу да әле төгәл сан микән? Хәбәрсез югалганнар табылган саен, ул сан да арта бара бит.
Безнең максат — сугышта хәбәрсез югалганнарны һәлак булганнар, дип таныту. Документлар буенча эшлибез. 20 миллион документ архивтан цифрлап чыгарылды. Хәзер мөмкинлекләр зур бит. Шулардан файдаланып, часть, госпиталь документлары белән чагыштырабыз, кешенең кайда сугышканын, үлгәнен ачыклыйбыз.
— Ә ул документларны ничек юллыйсыз? Архивка юл табу җиңел эш түгел бит.
— Франциядәге Сорбонна университеты докторында (рус милләтеннән) мәгьлүматлар базасы бар. Дрезден шәһәреннән Харитонов дигән кеше бик зур ярдәм итте. Дөрес, соңгы 2–3 айда санкцияләр белән бәйләп, алар мәгълүмат бирми башлады. Спас районы хәрби комиссары бик зур ярдәм күрсәтә. Ул Татарстан хәрби комиссариаты белән берлектә республиканың барлык хәрби комиссариатларыннан бик күп документлар җыйган. Мәгълүматлардан чыгып фикер йөрткәндә башта шундый кызык уй туа. Пособие түләмәс өчен һәлак булганнар турында да хәбәрсез югалганнар, дип язмадылар микән? Халык хәрби комиссариатка барырга, сорашырга курыккан бит. Әсирлектә булып хыянәтче, дип атаудан курыккан. Бу ул чор өчен үлем белән бер булган.
— Хәбәрсез югалган туганнары, якыннары турында белергә теләүчеләр сезгә мөрәҗәгать итә аламы?
— Мөмкинлек тудырсалар, мин айга бер көн район үзәгендә шундыйларны кабул итәр идем. Үзләре дә әлеге сайтка керә ала. Монда фоторәсемне, хатларны урнаштырырга да мөмкин. Сайтка кереп, администраторлар исемлеген ачарга, мине табып (логин Зульфар59) шәхси хәбәр җибәрергә кирәк. Көчемнән килгәнчә барысына да булышырмын. Бар нәрсә дә акча белән исәпләнми, — ди Зөлфәр Баязитов. — Гомер буе ятим, тол булып яшәргә мәҗбүр булган сугыш чоры балаларына, солдат хатыннарына, улларын югалту ачысын кичергән аналарга шушындый юл белән генә булса да ярдәм күрсәтә алсам, мин бик шат булыр идем.
Гөлсинә ЗӘКИЕВА