ЯҢАЛЫКЛАР

Узган ел умартачыларга басуларны агулаганда шактый зыян килде. Быел да бу хәл кабатланмасын өчен нинди чаралар күрелә?

Быел яз килде, дип тә әйтеп булмый, чөнки кыш булмады да ич, диячәксез. Чынлыкта да шулай. Умарта кортлары өчен дә кышкы чор дүрт айга сузыла иде. Узган көз соңгы очышны 7 ноябрьдә ясадылар, быел менә 29 февральдә беренче очышлары булды.

Башка җан ияләре дә җылы кышка, иртә язга каршы түгел. Кара каргалар 23 февраль тирәләрендә үк туган якларга кайтты, инде сыерчыклар да күренә, күлләрдә аккошлар йөзә. Кар аз дип тынычланып йөрмәгез, телевизор әнә рес-

публикабызда да су баскан урыннарны күрсәтә, идән асларын, базларны караштыргалап торыгыз.

Сүзне умарта кортларыннан башлаган идек. Җылы кыш алар өчен салкын кыштан да катлаулырак. Умарта өйләрендә тотканда бигрәк тә. Ана корт алданрак йомырка сала башларга да мөмкин, вакытсыз чыккан үрчем мәшәкатькә әйләнәчәк, бал да күбрәк тотылачак. Кайберәүләр өстәмә азык бирергә дә өлгерде. Минем үземнең өстәмә ашатулар биргәнем юк, үзләре җыйган балны кышка да, язга да җитәрлек итеп калдырам. Бал корты балны үзенә дип җыя бит инде.

Алар арасында югары күрсәткечләргә ирешкән “Ашыт” хуҗалыгы сыер савучылары Гөлнәзирә Әхмәдуллина, Рөстәм Әхмәдуллин ветеринария фельдшеры Марсель Фәттахов, “Северный” ширкәте сыер савучылары Рафаэль Мәгъсүмов, Зөлфия Әсәдуллина, терлекче Рөстәм Хәмитов та бар. Алдынгыларга район башлыгының Рәхмәт хатлары һәм акчалата бүләкләр тапшырылды.

90 еллык гомере дәверендә нинди генә авырлыклар кичермәгән, әмма аның бүгенге көне бәхетле. Хәзерге рәхәт тормышына сөенә Надирә апа, әмма үткәннәрен дә оныта алмый.

Матур әби. Аннан нур бөркелә, яктылып сирпелеп тора. Ак әби. Ул бу йортның, нигезнең байлыгы. Кышкарда яшәүче Надирә апа Җәләлетдинова белән очрашу күңелдә шундый хисләр калдырды.

Балачагы авыр сугыш елларына туры килә аның. Ул вакытны искә алып сөйлисе дә килмәде Надирә апаның. Шулай да күңелгә сеңеп калган кайбер мизгелләрне телгә алмый булдыра алмады.

Бөек Җиңүнең 75 еллыгы уңаеннан Сеҗе авыл җирлегендә тыл ветераннарына медальләр тапшырдылар.

Өйләренә барып. Курса-Почмак мәктәбе укучылары белән. Илназ Абзалов талгын гына гармунда уйнады, Сөмбел Шиһапова шигырь сөйләде. “Өч баламны очар кош итеп...” Бу шигырьне сөйләгәндә Курса-Почмакта яшәүче Наҗия апа Рамазанованың күзләре яшьләнде. “Ике улым фаҗигале вафат булды. Йөрәк җәрәхәте”, – диде ул.

– Әти 1890 елгы иде. Сентябрьдә сугышка алдылар. Ат белән алып киттеләр. Үзебез бәрәңге алабыз, үзебез әтине көтәбез. Зур-зур бәрәңгеләр чыкса, аңа күрсәтәбез, имеш. Тик ул кайтмады. Суслонгерга озатканнары турында ишеттек. Әни янына барып та кайтты әле. Сөйләшә алмаган, стройда вакытта бер бөтен ипине генә кулына тоттыра алган. Аннан сугышка киткән. Башта хатлары еш килде. Бераз туктап торды. Бер хатын җырлар белән язган иде. “Җир җиләге пешкән чакта, балаларым җыегыз, әтием исән кайтсын диеп, хәер-дога кылыгыз”. Бу юллар әле дә истә. 1945 елда исән-сау кайтты ул. “Өч кеше ашап утырганда янга гына снаряд кыйпылчыгы төште. Икебез үлде, мин исән калдым. Ураза  тоттым. Бәлки, шул ярдәм иткәндер”, – диде.

11 мартта Арча Мәдәният йортында ветераннар арасында VI республика “Балкыш” үзешчән башкаручылар фестиваленең зона туры узды

Чара ТАССРның 100 еллыгына һәм Бөек Ватан сугышында Җиңүнең 75 еллыгына багышланган иде.

Күрше-тирә районда яшәүче өлкән яшьтәге талант ияләре катнашкан бәйгедә, елдагыча, арчалар матур чыгышларын тәкъдим итте. Репертуарларда ретро, халык җырлары да, Бөек Җиңү авазлары да бар иде. Райондашларыбыз Халидә Газизова, “Арча таңнары”, “Яшь йөрәкләр”, “Рус җыры” халык вокаль ансамбльләре,  Булат Галиев, Фәрхат Зыятов, Венера Бариева, Вагыйз һәм Васил Әһлиуллиннарның чыгышлары мәртәбәле шәхесләрдән торган жюрины гына сокландырып калмыйча, тамашачыларга да рухи азык бүләк итте.

Әңгәмәдәшебез – район үзәк хастаханәсе табиб-фтизиатры Роза Котельникова.

– Роза Абделхаковна, без туберкулезның куркыныч йогышлы чир икәнен беләбез. Бүгенге көндә ул нинди хәлдә?

– Туберкулез кеше һәм терлекләргә хас йогышлы чир. Ул организмда тукымаларда һәм органнарда, күбрәк үпкәдә үзгәрешләр китереп чыгара.  Нигездә һава-тамчы юлы белән транспортта, җәмәгать урыннарында, үзара һәм якыннан аралашу аша күчә. Авыру сулаганда, йөткергәндә, төчкергәндә микобактерияләр бүлеп чыгара. Ул ит, сөт, кондитер һәм башка ризыклардан да иярергә мөмкин. Шунлыктан туберкулез белән авыру кешене дәвалау учреждениесенә урнаштырырга кирәк.

Район мәгариф учреждениеләре профсоюз оешмасы (җитәкчесе Вакыйф Харисов) Лесхоз мәктәбе һәм Үрнәк балалар бакчасы базасында күчмә  семинар үткәрде. Мамадыш районының коллегалары Зөфәр Саттаров командасы белән килде. 

Үзенә бертөрле иҗади хисап булды бу. Башта Үрнәк балалар бакчасы тормышы белән таныштылар. Биредә тәрбияләнүче балаларның осталыкларын күреп сокландылар. Бакчага 50ләп бала йөри. Тәҗрибәле мөдир Һиндия Шәяхмәтова эшне оештыра белә.

Мөрәледән көрәш тренеры Марат Әхмәдиев үзенә бер кызыклы шәхес. Без ул тәрбияләгән көрәшче егетләрнең уңышларын күреп торабыз

Авылда вакытта анда тәрбияләнгән Урта Курсадан Рәниф Нурисламов яңа гына булып үткән Алабугадагы көрәштә чемпион калды. Сарай-Чокырча авылыннан Айдар Мөхәрләмов авыр үлчәүдә өченче урынны алды. 

Без Марат Әхмәдиевны редакциягә кунакка чакырдык.

– Күләгәдә калырга яратам, мине мактап язмагыз, – диде ул. – Хәзер аларның тренерлары башка. Рәниф педагогика көллиятендә укый, тренеры – Фәнис Зарипов. Айдар Үрнәктә, тренеры Илүс Әскәров. Егетләр ышанычлы кулларда.

Безне Саратов өлкәсенең  Татищево шәһәренә җибәрделәр. Менә шунда инде мәхшәр башланды

Урман эчендәге пунктка халык килә тора, фронтка китә тора, исәбе-хисабы юк. Ашау начар, палаткаларда торабыз, землянка казыталар. Палаткада салам тутырылган матрастан башка бернәрсә юк. Киенгән килеш йоклыйбыз. Бездә “җанварлар” да күбәйде.

Салкын көннәр җитте, кар яуды, палаткаларны кар кап-лый. Эчтән тишеп чыгабыз. Бер елга буендагы мунчага алып барганнар иде. Суык мунча, суык су, кереп юынырлык түгел.

Шулай итеп декабрь башына кадәр газап чиктек. Комиссия торгызып безне һава десанты частена алдылар. Декабрь ахырында поездга төяп алып киттеләр. Иваново өлкәсенең Киржач дигән станциясендә төшереп, тукучылар бистәсенә урнаштырдылар. Шуннан өйрәнүләр башланды. Парашют төзелешен, аны җыйнау тәртибен өйрәндек. Аэродромга алып барып самолетка утырталар да, парашютлар белән сикерәбез. Беренче сикерүдә бик куркыныч булды. Икенче сикерүдә алай ук түгел, өченчесендә тагын куркытты. Бу юлы парашютларны үзебезгә җыйдырттылар. Дөрес җыймасаң – бетәсең.

Узган җомгадагы сәхифәдә Наласа авылы халкын күтәргән вакыйга турында язган идем.

1981 елның 24 июлендә Казанка авылын тетрәндергән хәлләр моның белән чагыштырырлык түгел.

– Мин бу көнне иртәдән басуда идем, – ди авылның имам-хатыйбы Фәнәвил Мусин. – Коточкыч хәбәрне комбайннар янында вакытта ишеттем. Мин авылга кайтып җиткәндә халык умарта күчедәй тузгый иде...

Шушы көнге фаҗигадә 48 яшьлек әтисе Рәфкатьнең гомере өзелгән, хәзерге вакытта “Райтоп” оешмасында баш хисапчы булып эшләүче Сәрия Гарифҗанова әлеге аяныч хәлләр турында күз яшьләре аша сөйли.

– Мин Казандагы туганнарга кура җиләге илтә киткән идем, – ди ул. – Мин кайтканда әтинең, 14 яшьлек Рәфыйкның, яңа армиядән кайткан 21 яшьлек Илфатның гәүдәләрен коедан чыгарып сузып салганнар иде инде...

Аяз көндә яшен суккандай килеп чыккан, Казанканы гына түгел, бөтен районны күтәргән хәл болай була.