ЯҢАЛЫКЛАР

Татарстанда экология елы хакимлек итә. Районда экологияне саклау — безнең көндәлек яшәү рәвеше. Ел саен яз, көз районда чисталык икеайлыгы игълан ителә. 
Экология елы уңаеннан корылган әңгәмәдә без ТР Экология һәм табигый байлыклар министрлыгының Төньяк территориаль идарәсе җитәкчесе Радик ШАҺИӘХМӘТОВ белән сөйләшүне нәкъ менә шул хакта башладык.
— Радик Дамирович, чисталык икеайлыгының нәтиҗәләре сезнең өчен куанырлыкмы?
— Икеайлык итеп ул район халкы өчен игълан ителсә, бездә нәтиҗәләр ярты еллык күрсәткечләр белән исәпләнә. Әйтик, ярты ел эчендә безнең идарә тарафыннан 459 тикшерү булган, тәртип бозучыларга 447 беркетмә төзелгән. Узган ел белән чагыштыр- ганда бу 85 процентка күбрәк. Экологик тикшерүләр барышында күбрәк юридик затларга басым ясала. Физик затларга килгәндә, элек авылларда гына түгел, Арча үзәгендә дә тәртипсезлек очраклары еш очрый иде (хәтта юынтык суны капка төп-ләренә чыгарып түгәләр иде), тикшерүләр еш уза башлагач, халык тәртипкә өйрәнде. Тирә-ягы- 
бызның чисталыгы үзебез өчен бит.
— Законсыз чүплекләр белән ничек көрәшәсез?
— Бу өлкәдә балалар, өлкәннәр белән бергәләп эш алып барабыз. “Мәктәп патруле” проекты нык ярдәм итә: балалар телефоннан законсыз чүплекләрне фотога төшереп җибәрә һәм ул чүплек бер ай эчендә юкка чыгарыла. “Халык контроле” ярдәмендә дә закон бозулар ачыклана. Өченче ел рәттән инде вертолет белән районнар территориясе аша узып, законсыз чүплекләрне табабыз. Быел гына да дүрт очыш булды.

2017 елның гыйнварыннан апреленә кадәр узган елның шушы чоры белән чагыштырганда Татарстанда исәпләнгән уртача хезмәт хакы 7,4 процентка арткан һәм 30553 сум тәшкил иткән. 
Бу хакта видеоконференция режимында үткән Татарстан Республикасы Хезмәт, мәшгульлек һәм социаль яклау министрлыгы коллегиясендә “Хезмәт закончалыгын саклау мәсьәләләре” дигән темага ясаган чыгышында министрның беренче урынбасары Марат Гаффаров белдерде. Иң югары хезмәт хакы файдалы казылмалар табу өлкәсендә эшләүчеләрнеке (51417 сум) булса, авыл хуҗалыгы, урман хуҗалыгы өлкәсендә хезмәт күрсәтүчеләрнеке түбән дәрәҗәдә, уртача 16341 сум гына. 
Хезмәт хакын вакытында түләмәү дә бүгенге заман проблемаларының берсе булып тора. Хезмәт хакы буенча әҗәтләрнең төп өлеше эшкәртү предприятиеләренә (6,3 миллион сум) һәм авыл хуҗалыгы өлкәсенә (4,4 миллион сум) туры килә. “2017 елның 5 аенда прокуратура хезмәткәрләре белән берлектә тикшерүләр үткәреп, хезмәт хакы түләмәгән эш бирүчеләрне барладык. Хокукый чаралар күрү нәтиҗәсендә әлеге эш бирүчеләр хезмәт хакы буенча әҗәтләренең төп өлешен түләделәр”, – диде Марат Гафаров.
Министрның беренче урынбасары хезмәтне саклау һәм хезмәт шартларын яхшырту мәсьәләләренә дә тукталды.
– Хезмәтне саклау кагыйдәләрен бозу эш урынында травмалар алуга, кайбер очракта үлем очракларына да китерә. Җитәкчеләрнең дә, эшчеләрнең дә хезмәтне саклауга салкын карашы нәтиҗәсе бу, – диде ул. 
Профсоюзлар Федерациясе рәисе Татьяна Водопьянова Татарстан Республикасы оешмаларында эшчеләрнең хезмәт хокукларын сак-
лау буенча профсоюзлар тарафыннан күрелгән чаралар турында сөйләде. Татарстан Республикасында кеше хокуклары буенча вәкаләтле вәкил Сәрия Сабурская да гражданнарның хезмәт хокукларын саклау һәм яклау мәсьәләләренә тукталды. 

На сегодняшний день в кадастре Татарстана содержатся сведения о более 71000 зон с особыми условиями использования территорий. Это  линии электропередач, магистральные трубопроводы, распределительные газопроводы, водоохранные зоны, санитарно-защитные зоны промышленных объектов и т.д. В последние годы вноситься охранные зоны стали наиболее активно. Таким образом, правообладатели зонообразующих объектов уведомляют собственников земельных участков об установленных ограничениях деятельности на данной территории и закрепляют свое право на защиту объектов (в том числе и в судебном порядке) и компенсацию убытков, понесенных по вине нарушителей установленных ограничений.

Урамнар да кәефне күтәрә ала. Көзге як, бертуктаусыз яңгыр төти. Күңелсезләнеп кенә барганда бер урам коймасына ясалган кояш игътибарны җәлеп итте. Янәшәсенә “Исәнме, кояш!” дип тә язып куйганнар. Беләсезме, менә шунда күңел кыллары тибрәнеп куйды, кәеф күтәрелде, көн дә яктырып киткәндәй булды.
Узган якшәмбедә шәһәребезнең Левитан урамыннан үтәргә туры килде. Бу урамга кергәнче аз гына чигенеш ясап алыйк әле.
Моннан унбиш–егерме еллар элек Арча урамнарында чәчәк үстереп буласына берәү дә ышанмый иде. Актанышка барып андагы хозурлыкка сокланып кайтучылар да баштарак: “Бездә барып чыкмас, өзеп бетерерләр чәчәкне”, – дигән фикердә иделәр. Күп каршылыклар белән керде бу яңалык. Күзләребез дә алабутага ияләнгән иде шул, аннан аерылуы читенрәк тоелды. Аның каравы, бүген шәһәр урамнары гына түгел, кайбер капка төпләре чәчәккә күмелгән. Бакчасында чәчәк үстермәгән кеше бармы икән бүген?
Левитан урамында өлкән яшьтәгеләр һәм инвалидлар йорты (аның бакчасы да гөлбакча) каршында яшәүче Гөлүсә Вәлиуллиналарның капка төбе, йорт–бакчалары – үзе кояш кебек. Һәр елны бит бу, күпме хезмәт, тырышлык кирәк моның өчен! Бу урамның үз кояшы бар!

Арчаның Йолдызлар аллеясы тагын ике йолдызга артты. Мондагы 19 йолдыз янына Лесхоз мәктәбен тәмамлаган Марат Зиннәтовның һәм Арчаның икенче мәктәбеннән Фәнүзә Сәлахованың исемнәре дә өстәлде.
Инде традициягә әйләнгән аллеяда йолдызлар кабыну көнен чыгарылыш сыйныф укучылары ел саен көтеп ала. Быел да уку дәверендә уңышларга ирешкән 40 медаль иясе өчен район башлыгы Илшат Нуриев кулыннан Рәхмәт хатлары алу гомерләренә истә калырлык вакыйга булды. Илшат Габделфәрт улы сәләтле укучыларны укуларын дәвам иттереп, киләчәктә дип- ломлы белгечләр булып районыбызга әйләнеп кайтырга чакырды. Кичәгә кунак булып килгән ТР фән һәм мәгариф министры урынбасары Лариса Сулима министрның котлавын ирештереп, районыбыздагы сәләтле укучыларның уңышлары республика күләмендә билгеле булуын җиткерде, яңа биеклекләргә җилкендерде.
Аллеядагы йолдызлар ел да районыбызның иң тырыш, булган, сәләтле, уңышка ирешкәннәр хөрмәтенә кабына. Марат өчен олимпиадаларда җиңү яулап кайту гадәти хәл булса, Фәнүзә туган мәктәбен спорт өлкәсендәге уңышлары белән сөендерә. 

Район социаль яклау идарәсе җитәкчесе вазыйфаларын башкаручы Резедә Галиуллина Арчада яшәүче Җәвәһирә Сираҗетдинованы 90 яшьлек юбилее белән котлады. Ул юбилярга Президент В. Путинның һәм район башлыгы И. Нуриевның Рәхмәт хатларын тапшырды.
Арчада көн итүче Җәвәһирә Сираҗетдинова бәхетле ана – ул ялгыз түгел. Ә тагын да әһәмиятлерәге – кадер-хөрмәттә яши.
Резеда Галиуллина белән Арчаның Завод урамы, 13 йортына килеп туктадык. Капка төбендә Җәвәһирә апаның улы Рафаэль әфәнде көтеп тора иде. Без Рафаэль Сираҗетдиновны төзелеш оешмаларын җитәкләгән югары белемле төзүче, үз эшен башлап җибәргән эшмәкәр, тәртипле, тыйнак кеше буларак беләбез. Ә киленнәре Флера ханым Арчаның 5нче балалар бакчасында тәрбияче булып эшләгән педагог. Флера ханым Мари Иле авылы Күлбашта үскән кыз. 
– Флера Арча педучилищесында укыды, – дип сөйләде Җәвәһирә апа. – Ул безнең күршедә генә фатирда яшәде. Менә шуннан улым белән танышып кавыштылар. Флера бик әйбәт.
Алар 40 ел бергә яшиләр. Үзара җылы мөнәсәбәтне чит кеше дә тоеп ала. Без дә бу матур мөгамәләләрне күреп һәм сизеп сокландык. Әлбәттә, тормыш булгач, төрле хәлләр булгандыр, әмма хатын-кызның зирәклеген күрсәтүче иң мөһим сыйфат – үпкәләшүләрне үткәреп җибәрә белү. 

Курсалар тырышып эшли, матур итеп ял да итә беләләр. Узган шимбәдә гөрләтеп Сабантуй бәйрәме уздырдылар. Бер–бер артлы килеп торган яңгыр болытлары да өркетмәде, ел буе көтеп алган бәйрәмдә кеше күп иде. 
Урта Курса авыл җирлеге башлыгы Рәмзия Вафина бәйрәмне ачып, халыкның тулы канлы тормыш белән яшәвен билгеләп үтте. Урта Курса мәчетенең имам–хатыйбы Ислам хәзрәт дога укыды. Янәшәдәге мәһабәт мәчеттән яңгыраган азан авазы мәйдан өстенә таралды. 
Район башкарма комитеты җитәкчесе Илшат Галимуллин җыелган халыкны милли бәйрәмебез белән тәбрикләде, курсаларга фидакарь хезмәтләре өчен рәхмәт әйтте, уңышлар теләде. Ул хуҗалыкның алдынгы механизаторлары Радик Сафиуллинга Авыл хуҗалыгы һәм азык–төлек министрлыгының, Динар Шакиров белән Ленар Сафинга район башлыгының Рәхмәт хатларын тапшырды.

Начар күрүчеләр җәмгыяте әгъзалары ел да җыелып, башкарган эшләргә нәтиҗә ясыйлар, киләчәккә планнар төзиләр, проблемаларны уртага салып сөйләшәләр. Узган атнада Арча үзәк китапханәсендә үткән конференциядә дә бик күп сорауларга җаваплар таптылар, үзләрен борчыган мәсьәләләргә дә тукталдылар. Аны җәмгыять җитәкчесе Зөфәр Зарипов ачты һәм килгән кунаклар белән дә таныштырып үтте. 
Җыелышта район башкарма комитеты җитәкчесе урынбасары Рамил Гарифҗанов, район ветераннар советы рәисе Наил Габдрахманов, халыкны социаль яклау бүлеге җитәкчесе вазыйфаларын башкаручы Резеда Галиуллина катнашты. Җыелышка Татарстан Республикасының сукырлар һәм начар күрүчеләр өчен махсус республика китапханәсе директоры Наил Сәфәргалиев һәм китапханәнең бүлек җитәкчесе Миләүшә Әхмәтова кайткан иде.
Узган елның ноябреннән бүгенге көнгә кадәр нинди эшләр башкарылган? Беренче чиратта начар күрүчеләр җәмгыятенең исәбе тыңланды. Бүгенге көндә җәмгыятьтә 145 кеше исәпләнә. Шуның 130ы өлкәннәр. 18 яше тулмаган 6 бала исәпләнә. 47се беренче, 66сы икенче, калганнары өченче төркем инвалидлар. Алар арасында бик активлары бар. Мөмкинлекләреннән чыгып районның җәмәгать тормышында, мәдәни чараларда, спорт ярышларында, түгәрәк өстәлләрдә, конференцияләрдә актив катнашалар, Арча Мәдәният йортында үткәрелгән хәйрия концерт–спектакльләренә йөриләр, экскурсияләргә баралар. Шушы 25 кеше Яңа Кенәрдәге “Өмет” тернәкләндерү үзәгендә, шифаханәләрдә сәламәтлекләрен ныгытып кайткан. Мәктәп яшендәге балалар Лаештагы махсус уку йортында белем ала. 

28 июньдә район хуҗалыкларының иң алдынгы сыер савучылары, технологлар “Казанка” хуҗалыгының Казиле авылы янындагы  җәйләүгә җыелды.
 Аларны район авыл хуҗалыгы һәм азык–төлек идарәсе җитәкчесе Ренат Гатиятов тәбрикләде, конкурста уңышлар теләде.
Конкурсның баш хөкемдары, район авыл хуҗалыгы һәм азык–төлек идарәсенең  терлекчелек бүлеге консультанты Роберт Хәйретдинов бәйгеләрнең шартлары белән  таныштырды. Сыер савучыларга да, технологларга да теория өлешендәге сорауларга җавап биргәннән соң, белемнәрне, тәҗрибәне, өлгерлекне эшләп күрсәтергә кирәк булачак.
Хөкемдарлар командасы көчле – үзебезнең районныкыларга күрше Әтнә, Биектау районнары, авыл хуҗалыгы һәм азык–төлек министрлыгы вәкилләре дә ярдәмгә килгән.
Әлеге ярышлар менә икенче ел инде, шушы урында уза. Табигате искиткеч матур, ак халатлы хатын–кызлар аңа тагын да ямь өсти. Район Мәдәният йорты хезмәткәрләре матур җырлар бүләк итә. Имтихан тотасы булса да, барыбер бәйрәм рухы сизелеп тора. 
Сыер савучылар теория буенча имтихан тотканнан соң саву аппаратларын сүтеп җыю, сыер саву буенча ярыштылар. Алар арасында “Ак барс” агрокомплексы” сыер савучысы Гөлфия Шәрәфетдинова җиңде. “Игенче” ширкәтеннән Наилә Фәсәхетдинова – икенче, “Казанка” хуҗалыгыннан Лилия Мәрдәнова өченче урында.

Сезне чын күңелемнән милли бәйрәмебез Сабантуй белән котлыйм! 
Бу – якты, матур, юмарт, игелек һәм үзара аңлашу бәйрәме. Сабантуй авыл хезмәтен данлый һәм җир уяну символы булып тора, шуңа күрә без  бәйрәмдә, беренче чиратта, фидакарь хезмәтләре белән мул уңышка нигез салган авыл хуҗалыгы алдынгыларын хөрмәтлибез. 
Сабантуй – яхшыга ышаныч символы да булып тора, безнең бердәмлек һәм рухи көчебез дәлиле. Барыбызның да яраткан бәйрәме төрле милләт кешеләрен җыя, борынгы традицияләрне бүгенгесе белән уңышлы бәйләгән эчтәлекле һәм кызыклы программасы күп санлы кунак- ларны үзенә тарта. Сабантуй һәрвакыт кунакчыл һәм бик күңелле үтә. Бу кешеләрнең бер–берсенә хөрмәте, барыбызның да яхшы дуслар һәм күршеләр булуы турында сөйли.
Әлеге якты һәм шатлыклы бәйрәмдә сезгә, якыннарыгызга сәламәтлек, бәхет, тынычлык һәм иминлек телим! Сабантуй һәр өйгә бәхет һәм муллык алып килсен!

И. Г. НУРИЕВ, Арча муниципаль Башлыгы