ЯҢАЛЫКЛАР

Әгәр исән булса, драматург Гафур Каюмовка март аенда 60 яшь тулган булыр иде һәм Арча Мәдәният йортындагы сәхнә түрендә бу кичә икенче төрле рух алып, ул үзе елмаеп утырыр иде.

Иде... Аянычлы үлем аны җәй аенда арабыздан алып китте. “Җидегән чишмә” халык театрында режиссер булып эшләгән Гафур Шәкүр улы сәхнәдә егылып, фаҗигале рәвештә мәңгелеккә китеп барды. Аяусыз үлем татар әдәбияты талантлы драматургын югалтса, татар сәнгате сәләтле артист, режиссерсыз калды. Арча районы мәдәният идарәсе оештырган искә алу кичәсе Гафур Шәкүр улының рухына дога булып ирешсен.

Кичәгә килгән һәркемнең күңелендә аның белән бәйле истәлекләр, җылы хисләр, матур мизгелләр. Ә искә алырга килүчеләр райондашларыбыз, сыйныфташлары, авылдашлары, дуслары гына түгел, яшьлегендә ул эшләгән Г.Камал исемендәге, Әлмәт шәһәре театрлары артистлары-хезмәттәшләре, театр училищесында бергә укыган курсташлары, Татарстан Язучылар берлеге әгъзалары. Аларның чыгышын Гафур абый тамашачы залыннан елмаеп карап утырадыр кебек. Үзенә генә хас елмаюы бар иде аның. Ул әңгәмәдәшен игътибар белән тыңлый, ирен читендәге шул елмаюы йөзен яктырта, “Мине тыңлый микән соң ул?” – дип уйлап куясың. Тыңлый, әлбәттә, бөтен җөмләңне хәтереннән үткәрә һәм гадәти генә тормышчан киңәшен әйтеп куя. Аның сүзләре инде сиңа канат куйган кебек була. Бер җылы сүз җитә дигәндәй, сүзе, киңәшләре белән күп татар баласына ярдәм иткәндер Гафур абый. Якын аралашкан кешеләр хәтерендә ул гаҗәеп дәрәҗәдә киң күңелле, спектакльгә кирәк дисәләр, аягындагы башмагын салып бирә ала торган кеше буларак калды.

Арча станциясендәге мәдәни үзәкнең сәнгать җитәкчесе Илмира Фазылҗанова Резедә Гарифуллинаның “Бәхет гөле” пьесасын карарга дәште. “Килми калма!” – диде.

Төшсәм, исем китте, үз районыбыз кешесе Резедә Гарифуллина язган әсәр икән бит бу! Без Резедә ханымны кызыклы радио тапшырулары оештыручы, оста итеп спектакльдә уйнаучы буларак беләбез. Инде менә хәзер Резедә ханым бөтенләй икенче яктан ачылды: драматургия өлкәсендә үзен сынап карарга булган. Үзе театрда уйнаган артистның язып та карыйсы килә торгандыр... Бик хуп! Язучыларыбыз булып торсын.

Резедә ханым спектакльне булган вакыйгаларга таянып язган. Соңыннан: “Кодагый Халидә башыннан үткән хәлләр болар”, – диде. Кыскача гына эчтәлек. Егет армиядән кайтып, яраткан кызына өйләнә. Балалары туа. Әмма бәхет озакка бармый. Ир юл һәлакәтендә вафат була. Хатыны икенчесенә авырлы булып кала. Кызы туа. Тагын бәхетен сынап карый. Икенче ире йөрәк чиреннән үлеп китә. Ана балалары белән бәхетле. Әле дә ярый, алар бар.

Район башкарма комитеты җитәкчесе Илшат Галимуллин 23 мартта Яңа Кенәр авылында яшәүче Гадилә Шәмсетдинованы 90 яшьлек юбилее белән котлады. Аңа Россия Федерациясе Президенты Владимир Путинның, район башлыгы Илшат Нуриевның Рәхмәт хатларын, бүләк тапшырды.

Гадилә апа Балтач районының  Чутай авылында туган. Урта белем алгач ул Кызыл Юл район Советында эшли башлый.  1948–1952 елларда Кызыл Юл МТСында секретарь-машинистка була. Аннан соң саклык банкында, Тукай промкомбинатында, азык комбинатында эшли.

Һәр бала нәрсәгә дә булса сәләтле була, ди педагоглар. Аларның сәләтен үстерә белергә генә кирәк.  Республикада “Талантлар университеты” эшләп килә. Мөмкинлекләре чикләнгән балалар өчен дә белгечләр төрле программалар уйлап табалар.

Менә әле яңа гына Арчаның Мәрхәмәтлек үзәге (җитәкчесе Миләүшә Шакирова) мөмкинлекләре чикләнгән балаларның әти-әниләрен очрашуга чакырды. Казаннан республиканың “Талантлар университеты” координаторы Алина Горячева кайтты. Алина Сергеевна әти-

әниләргә баланы бәхетле итү, аның сәләтен үстерү юлларын аңлатты, ярдәмлек-китаплар өләште.

Баланы ничек бәхетле итәргә? Мөмкинлекләре чикләнгән балалар биг-рәк тә моңа мохтаҗ. Тормыштагы, тирә-юньдәге матур күренешләрне күрә һәм сөенә белү – үзе бер бәхет бит ул! Менә шуңа өйрәтергә кирәк баланы. Ә бит көндәлек тормышта  уңай тәэсирләр алырлык күренешләр күп. Мәсәлән, яңа көн туа. Ә нишләп әле яңа көн туганга, кояшка сөенмәскә?! Йокыңнан торгач, төрле хәрәкәтләр ясарга да иренмә. Өстәл янына килеп утыргач, ризыкны да, куанып кабул ит. Көнне шуннан башла.

Чын мөселман эшләгәнен сөйләп йөрмәс, ә гамәлләре белән күрсәтер, диләр. Бу сүзләр нәкъ Шушмабаш авылы мәчете имамы Рөстәм хәзрәт өчен әйтелгән сыман. Тыйнаклыкның бер үрнәге ул: бервакытта да үзен күрсәтергә яратмас, нинди генә изге гамәл кылса да, күләгәдә калырга яратыр.

Халык арасында электән килгән күзаллау яши – авылның мулласы дигәч, күз алдына таякка таянган, өлкән яшьтәге, кечкенә генә ак сакаллы бабай килә дә баса. Тик безнең районда инде шактый вакыт бу күренеш артка таба чигенеп бара – имамнар яшәрә, шөкер. Яше кырыкка җитмәгән имамнарыбыз да ике дистәләп бардыр. Шундыйларның берсе – Рөстәм Йосыпов. Авылдашлары, күрше-тирә авыл халкы үз итеп, “безнең Рөстәм” диләр аны. Үзе дә авылдашлары турында яратып сөйли шул: “Авыл халкы дини йолаларны саклап яшәргә тырыша, – ди горурланып. –  Биш вакыт намазга кеше күп йөри алмаса да (дөнья мәшәкате бар бит, күпләр эштә), җомгаларда 20-25 кеше булабыз. Өлкәннәр генә түгел, яшьләр дә җомганы калдырмаска тырыша. Авылдашлар белән Рамазан аен көтәбез инде, Аллаһы Тәгалә исәнлектә күрергә язсын. Чөнки Рамазанда мәчеттә авыз ачтыру мәҗлесләре уза, авылдашлар шул мәҗлескә өлешләрен кертергә тырыша, ураза тотучыларны тәмле ризыклары белән куандыра. Мәҗлес уздырырга дип өстәлләрне, сөйләргә вәгазьләрне барлый башладык инде. Авылда тәравих намазына 60-70ләп кеше йөри: олылар да, балалар да”.

Районыбызда ислам кануннары буенча яшәргә омтылучыларның, мәчетләргә йөрүчеләрнең ел саен арта баруы күңелне сөендерә. Балаларның кечкенәдән мәчетләргә йөрүе аеруча җанга якын күренеш.

Арча мөхтәсибәте ел саен, мәчетләр каршындагы мәдрәсәләрдә укулар тәмамланыр алдыннан, гыйлем алучыларның белемен сынар чак дип, дини бәйгеләр үткәрә. Узган якшәмбе Арчаның Шәрык бистәсендәге мәчеттә бәйрәм рухы идарә итте. Балалар белән беррәттән, өлкәннәр дә Коръән уку буенча осталыкларын күрсәтте биредә. Коръән уку сыйфатын күтәрү, аны яттан белүне популярлаштыру, мөселманнарны бер-берсе белән аралаштыру, дуслык мөнәсәбәтләрен ныгыту максатына корылган бәйгедә төп шарт – Коръәнне мәкамле итеп, тәҗвид белән уку иде. Бәя бирүчеләр Коръән укучының киеменә һәм үз-үзен тотышына да игътибар итте.

“Кырлай” ширкәте базасында Арча һәм Әтнә районнарының авыл хуҗалыгы һәм азык-төлек идарәләре, хуҗалыклар җитәкчеләре, баш агрономнар катнашында авыл хуҗалыгы культураларының уңышын арттыруга багышланган семинар булды.

Семинар башланып китәр алдыннан Арча район авыл хуҗалыгы һәм азык-төлек идарәсе җитәкчесе Ренат Гатиятов Габбасов Айдар Минсабир улын 60 яшьлек юбилее белән котлап, республика Авыл хуҗалыгы һәм азык-төлек министрлыгының Мактау грамотасын, район башлыгының Рәхмәт хатын, бүләкләр тапшырды.

Айдар Габбасов район авыл хуҗалыгын үстерүгә зур өлеш керткән шәхес, галим-агроном. Хезмәт юлын колхозда агроном булып башлап, 16 ел район авыл хуҗалыгы һәм азык-төлек идарәсен җитәкләде. Бүген дә ул туплаган белемен, тәҗрибәсен авыл хуҗалыгын үстерүгә багышлый.

“Арча” спорт комплексында волейбол ярышлары өч көн барды. Республика   күләмендәге ярышларда 2003–2004 елгы яшүсмерләрдән торган 21 команда катнашты. Казаннан ТР волейбол федерациясе башкарма директоры Мансур Кәримов кайтты. Узган елның сентябрендә Арчада зурлар арасында үткән республика күләмендәге ярышлар тантанасында Татарстан Республикасы волейбол федерациясе президенты, ТР Дәүләт Советы Рәисе Фәрит Мөхәммәтшин да катнашкан иде.

Ул очрашуда Фәрит Мөхәммәтшин мәктәп волейболы лигасын күтәрергә кирәклеге турында әйтте. Мәктәп укучыларының үз волейбол лигасы булырга тиеш. Бу күптәнге хыял. Шуңа күрә дә сәламәт тормыш рәвешен чагылдыручы балалар волейболын пропагандаларга, ярдәм итәргә, физкультура укытучылары, тренерларны,  балаларны, яшьләрне бу спорт төренә җәлеп итәргә кирәк. Шулай итеп мәктәп волейбол лигасына старт бирелде.

Россия авыл хуҗалыгы үзәгенең Арча районындагы бүлеге җитәкчесе Рүзәл Мортазин, баш агроном Әхмәт Хәкимҗанов белән Курса якларына барыш. Томалап, буранлап кар ява, әмма барыбер кышкы буран түгел инде. Кар башына кар җитә, ди торган иде безнең әти. Монысын “Сыерчык бураны” дисәң дә була инде, иртән электр чыбыгында ике сыерчык утыра иде.

– Быел кыш кар яумаган көн булмады да бугай? – дим.

– Барыбер былтыр кар күбрәк иде, – ди Әхмәт Хәкимҗанов. – Арчадагы метеостанция күзәтү алып бара торган басуда 25 мартка кар катламы 49 сантиметр тәшкил иткән. Узган ел 69 сантиметр булган. Быел туңның калынлыгы 50 сантиметр, былтыр – 60 сантиметр.

Метеостанциянең Арчадагы күзәтү мәйданчыгында карның калынлыгы – 39 сантиметр гына. Шушы суны эретеп карасаң җир өстенә 10,5 мм су барлыкка килер иде.

Соңгы елларда дөньяда эшче һөнәрләрнең дәрәҗәсе артуга бара. Моңа инде берничә ел рәттән WorldSkills чемпионаты узуның да йогынтысы зур. Быел җәй чемпионатны Казан кабул итәчәк.

“Хәзерге заманда балаларга эш юк, без үскәндә эштән бушамый идек”. Өлкәннәрдән бу сүзләрне еш ишетергә туры килә. Хәзер замана бик рәхәт шул, балалар, авылныкы я шәһәрнекеме, физик эш аз эләгә үзләренә. Шуңа, республикада балаларны бакча яшеннән үк һөнәргә өйрәтеп үстерергә кирәк дигән максат алга куелган. Әлеге уңайдан, быел районда тәүге тапкыр мәктәпкәчә яшьтәге балалар арасында төрле һөнәрләрне үстерүгә юнәлдерелгән Ваby Skills чемпионаты узды.